शान्त कुमार श्रेष्ठ
देशको भू–आवेष्ठित (समुद्रसँग प्रत्यक्ष पहुँच नभएको) अवस्थाले लामो समयदेखि आर्थिक विस्तारमा अवरोध पुर्याउँदै आएको छ। भारत र चीन जस्ता दुई आर्थिक महाशक्तिबीच अवस्थित भएकाले यसको भौगोलिक अवस्थाले ऐतिहासिक रूपमा विश्व व्यापार मार्गहरूसम्मको पहुँच सीमित बनाएको छ। प्रत्यक्ष समुद्री पहुँच नहुँदा नेपालको अर्थतन्त्र लामो समयदेखि स्थलमार्गीय ढुवानीमा निर्भर रहँदै आएको छ, जुन प्रायः ढिलो, महँगो र भू–राजनीतिक परिवर्तनप्रति संवेदनशील हुन्छ। हाम्रो आर्थिक गतिविधि प्रायः स्थलीय सीमाहरूको मनपरी र सीमापार स्थल यातायातको उच्च लागतले प्रभावित हुँदै आएको छ।
सन् २०२६ को जटिल अवस्थालाई सामना गर्दै गर्दा बढ्दो इन्धन मूल्य र भू–राजनीतिक तनावले हाम्रो परम्परागत व्यापार मार्गहरूलाई असर गरिरहेका छन्। अर्थशास्त्री र प्रविधि क्षेत्रका नेतृत्वकर्ताहरूबीच नयाँ सहमति देखा पर्न थालेको छ—नेपाल भू–आवेष्ठित मात्र होइन, “आकाश–जोडिएको” देश हो। समाधान जमिनमा होइन, आकाशमा छ। विशेषज्ञहरूका अनुसार देशको भावी समृद्धि दुई प्रमुख लगानीमा निर्भर हुनेछ—हवाई यातायात पूर्वाधार र ज्ञानमा आधारित निर्यात।
हवाई यातायात अब विलासिता होइन, आवश्यकता हो। विमानस्थलहरू पर्यटनका मात्र प्रवेशद्वार होइनन्, व्यापारका जीवनरेखा पनि हुन्। नेपालभरका विमानस्थलहरूको विस्तार र आधुनिकीकरणले देशलाई ढुवानीसम्बन्धी अवरोधहरू पार गर्न र विश्व बजारसँग प्रत्यक्ष जोडिन मद्दत गर्नेछ। सुधारिएको हवाई कार्गो सुविधाले सामानको छिटो ढुवानी सम्भव बनाउनेछ, क्षेत्रीय विमानस्थलहरूले आन्तरिक सम्पर्क बढाउने र विकासलाई विकेन्द्रीकृत गर्नेछन्, जबकि अन्तर्राष्ट्रिय हबहरूले नेपाललाई विश्व व्यापारमा प्रतिस्पर्धी बनाउनेछन्।
नेपालले आफ्नो निर्यात संरचनालाई पनि पुनःविचार गर्नुपर्छ। हजारौँ माइल टाढाका समुद्री बन्दरगाहमार्फत भारी र कम मूल्यका भौतिक वस्तु निर्यात गर्ने परम्परागत मोडल अब अप्रासंगिक हुँदै गएको छ। उच्च ढुवानी लागत र ढिलाइले नेपाली चिया, गलैंचा र हस्तकलाका उत्पादनहरूको नाफामा असर पारिरहेका छन्। यिनले विस्तार र प्रतिस्पर्धामा पनि सीमितता भोगिरहेका छन्। बलियो अर्थतन्त्र निर्माण गर्न, हामीले आफ्नो आकाशलाई राष्ट्रिय राजमार्गको रूपमा लिनुपर्छ।
हालको तथ्यांकले देखाउँछ कि त्रिभुवन अन्तर्राष्ट्रिय विमानस्थलले ८ मिलियन यात्रु क्षमताभन्दा बढी सेवा दिइरहेको छ भने पोखरा र भैरहवाका अन्तर्राष्ट्रिय विमानस्थलहरूको कम प्रयोग हुनु ठूलो अवसर गुमाउनु हो। आफ्नो सम्भावना उपयोग गर्न सरकारले त्रिभुवन विमानस्थलको विस्तार मात्र होइन, अन्तर्राष्ट्रिय एयरलाइन्सलाई क्षेत्रीय विमानस्थलहरूलाई व्यापारिक केन्द्रका रूपमा विकास गर्न प्रोत्साहन दिनुपर्छ।
यदि हवाई यातायात माध्यम हो भने, बुद्धिमत्ता (इण्टेलिजेन्स) नै त्यसको कार्गो हुनुपर्छ। ठूलो परिमाणमा वस्तु निर्यातमा केन्द्रित हुनुको सट्टा अर्थशास्त्रीहरूले नेपाललाई सीप–आधारित उद्योगतर्फ मोडिन सुझाव दिएका छन्। कृत्रिम बुद्धिमत्ता र डिजिटल प्रविधिको विकाससँगै नेपालसँग कच्चा पदार्थ होइन, प्रतिभा, नवप्रवर्तन र सेवा निर्यात गर्ने अवसर छ। शिक्षा, डिजिटल पूर्वाधार र एआई–आधारित उद्योगमा लगानीले नेपाललाई ज्ञान निर्यात गर्ने केन्द्र बनाउन सक्छ। यसले विश्व बजारमा सफ्टवेयर समाधान, एआई मोडेल र दक्ष जनशक्ति उपलब्ध गराउन सक्छ।
सन् २०२६ को आर्थिक परिदृश्यले देखाउँछ कि नेपालको प्रतिस्पर्धात्मक लाभ भौतिक वस्तुको ठूलो उत्पादनमा होइन, अदृश्य वस्तु—सीप, ज्ञान र एआई प्रविधिको निर्यातमा छ।
विमानस्थल निर्माण र सीप विकासको यो द्वैध रणनीतिले नेपाललाई दिगो समृद्धितर्फ लैजान सक्छ। भू–आवेष्ठित अवस्थाले सीमित हुनुको सट्टा, देशले आकाश र डिजिटल प्रविधिको उपयोग गरेर नयाँ अवसरहरू खोल्न सक्छ। नेपालले अन्ततः “भू–आवेष्ठित” कमजोरीलाई “जोडिएको” शक्तिमा रूपान्तरण गर्न सक्छ। आकाश नै साँच्चिकै सीमा हो।
हवाई यातायातले देशलाई विश्वसँग प्रत्यक्ष जोड्नेछ भने एआई र प्रविधि निर्यातले त्यसपछि मूल्यवान् योगदान दिन सक्षम बनाउनेछ। विमान निर्माण कम्पनीहरूले लामो दूरीका गन्तव्यहरूमा सिधा उडान सम्भव बनाउन ठूला जहाजहरू तथा विशेष कार्गो विमानहरू निर्माणमा ध्यान दिइरहेका छन्, जसले ढुवानी लागत घटाउने र छिटो सेवा दिने सम्भावना बढाउँछ। त्यसैले नेपालले विश्वका ठूला विमानहरू अवतरण गर्न सक्ने बहु–धावनमार्गयुक्त विमानस्थल निर्माणको योजना बनाउनुपर्छ।
Login to add a comment